Davranışsal Boyut: Savunma Mekanizmaları ve Yapıcı İletişim

Yansıtma, inkâr, özdeşleşme, ödünleme, yüceltme gibi savunma mekanizmalarının günlük hayattaki izleri ve yapıcı iletişimin temel aşamaları.

� 1,566 kelime savunma mekanizmaları yansıtma inkâr özdeşleşme ödünleme

İnsan, doğası gereği iç dünyasında çatışmalar yaşayan, sürekli bir denge arayışı içinde olan bir varlıktır. Benliği tehdit eden dürtüler, toplumun onaylamadığı düşünceler ve karşılanmayan ihtiyaçlar karşısında kişi, bilinçli ya da bilinçdışı birtakım stratejiler geliştirir. Psikoloji literatüründe “savunma mekanizmaları” olarak adlandırılan bu stratejiler, bireyin ruhsal bütünlüğünü korumasına, kaygı düzeyini düşürmesine ve toplumsal ilişkilerini sürdürebilmesine yardımcı olur. Ancak her savunma mekanizması sağlıklı değildir; bazıları bireyi kısa vadede rahatlatsa da uzun vadede ilişkileri ve kişilik gelişimini zedeler. Bu yazıda, Anadolu Üniversitesi Halkla İlişkiler ve İletişim kitabının “Davranışsal Boyut” çerçevesinde aktardığı savunma mekanizmalarını ve yapıcı iletişim sürecini, güncel ve somut örneklerle birlikte ele alacağız.

Yansıtma ve Paranoid Eğilimler

Yansıtma, kişinin kendisinde suçluluk, yetersizlik ya da güvensizlik uyandıran dürtü, düşünce ve isteklerini başka insanlara mal etmesi anlamına gelir. Sınavda başarısız olan bir üniversite öğrencisinin tüm suçu öğretmenine yüklemesi, arabasına sinirlenip tekmeleyen sürücünün tepkisi ya da patronuna kızan çalışanın bunu iş arkadaşına yöneltmesi bu mekanizmanın tipik örnekleridir. Bazı kişiler ise kendi içlerindeki düşmanlık duygusunu, çevrelerinin onlara düşmanca yaklaştığı şeklinde algılar. Değersizlik duygusunu başkalarının onu küçümsediği biçiminde yorumlayan bireyler, çevrelerine karşı aşırı duyarlı hale gelir ve “alınganlık” gösterir. Nevrotik düzeyde bu duygu çok yoğun yaşandığında, kişi kendisine verilen değeri ve yakınlığı kabul edemez; paranoid eğilimlerin varlığından söz edilir. Paranoid bireyler, insanların davranış ve sözlerini sürekli yanlış yorumlama eğilimindedir. Türkiye’de özellikle sosyal medya çağında sıkça karşılaşılan “hakaret algısı” tartışmalarının arkasında çoğu zaman bu mekanizmanın izlerini görmek mümkündür.

İnkâr, Yön Değiştirme ve Mantığa Bürünme

Bazı durumlarda birey, çok zor ve rahatsız edici yaşantılar karşısında olayların varlığını bilmezlikten gelir; bu, inkâr mekanizmasıdır. Babasını kaybeden küçük bir çocuğun hâlâ babasıyla yaptığı etkinlikleri arkadaşlarına anlatması, yetişkinlerde işten çıkarılma sonrası “daha iyi bir pozisyon arıyordum zaten” cümlesinin sık sık tekrarlanması bu savunmanın örnekleridir. Amaç, yaşanan olayın yaratacağı sarsıntıdan ve uyum zorluklarından korunmaktır.

Yön değiştirme ise kızgınlığın asıl muhatabı yerine daha “güvenli” görülen başka bir kişiye yöneltilmesidir. Müdürüne kızan memurun akşam karısına bağırması, kocasına kızan bir kadının çocuğunu azarlaması, öğretmenine kızan öğrencinin arkadaşına sataşması bu mekanizmanın gündelik hayattaki yansımalarıdır. Kimi zaman bu tepkiler küfür, dedikodu ya da yıkıcı eleştiri biçiminde sembolleşir. Yön değiştirmenin ikinci biçiminde duygu, fobi adı verilen yeni bir tepkiye dönüşür. Örneğin okulda yaşadığı travma sonrası çocuğun okula gitmeyi reddetmesi, aslında korkunun yön değiştirmiş biçimidir.

Mantığa bürünme mekanizmasında kişi, yapamadığı ya da başaramadığı bir şeyi rasyonel açıklamalarla meşrulaştırır. Kırmızı ışıkta geçen sürücünün “yol boştu” ya da “herkes geçti” demesi, sınavı kazanamayan adayın “o bölüm benim için uygun değildi zaten” açıklaması bu türden rasyonelleştirmelerdir. Kişi, kendi davranışını olduğundan daha az yanlış veya farklı gösterme eğilimine girer.

Özleştirme, Özdeşleşme ve Ödünleme

Özleştirme, kişinin bir başka insanın ya da grubun özelliklerini ve inançlarını benliğine katmasıdır. Çocuk, süper egosunu anne-babasının değer yargılarını özleştirerek geliştirir. Zamanla bu değerler kişiliğin ayrılmaz bir parçası haline gelir. Bir kurumun çalışma ilkelerini benimseyen yöneticinin “şirket kültürü” haline getirdiği tutumlar, özleştirmenin yetişkin hayatındaki karşılığıdır.

Özdeşleşme ise çocuğun okul öncesi dönemde anne-babasını model alarak başlayan taklit sürecidir. İlerleyen yıllarda öğretmenler, arkadaşlar, toplumda değer gören sporcular ve sanatçılar bu modellerin yerini alır. Birey, kendinde bulunan özellikleri özenilir bulmadığında “kendisi olmaktan çıkıp” özendiği kişi gibi davranmaya başlar. Özleştirmeden farkı, özdeşleşmede kişinin yalnızca kendi değerlerine uyan insan ya da kavramları benimsemesidir.

Ödünleme, kişinin kendini zayıf gördüğü bir alandaki eksikliğini, güçlü olduğu başka bir alandaki başarıyla örtme çabasıdır. Sınırlı akademik kapasiteye sahip bir öğrencinin sporda elde ettiği başarı, bu mekanizmanın sık karşılaşılan örneğidir. Tarihte kekemeliğinden kurtulmak için çabalayan Demosthenes ve Cicero, çocuk felci geçiren ve yılmadan çalışarak olimpiyat madalyası kazanan yüzücüler, ödünlemenin başarıya dönüşen yüzüdür. Ancak ödünleme her zaman olumlu sonuçlanmaz; güvensiz bir kişi, başkalarını ezmeye ya da sürekli onay aramaya yönelebilir; sevgiye aç bir başkası aşırı yemek yiyerek ya da sürekli ailesinin başarılarını anlatarak eksikliğini telafi etmeye çalışabilir.

Gerileme, Saplanma ve Dönüştürme

Bireyin o anki ihtiyaçları yaşına uygun şekilde karşılanmazsa, daha önceki gelişim aşamalarına geri dönüş görülür; bu, gerileme mekanizmasıdır. Yeni bir kardeşin doğumuyla ilgisi azalan çocuğun parmağını emmesi, bebeksi konuşması ya da altını ıslatması tipik örneklerdir. Yetişkinlerde zorlayıcı durumlar karşısında aşırı yemek yeme, yaşlılarda geçmişten sık sık söz etme ve anılarda yaşama, gerilemenin farklı yaş dönemlerindeki görünümleridir.

Saplanma ise kişiliğin bazı yönlerinin belirli bir gelişim düzeyinde takılıp kalması ve olgunlaşamamasıdır. Yetişkin döneme ulaşan, iyi bir eğitim alan ancak sorumluluk üstlenemeyen, başkalarına bağımlı biçimde hayatını sürdüren bireylerde bu durum gözlemlenir. Saplanma, kişinin zihinsel değil duygusal öğeleriyle ilgili olduğundan, biyolojik olgunlaşma ile duygusal tepkiler arasında uyumsuzluk ortaya çıkar.

Dönüştürme, zorlayıcı duyguların bedensel belirtiler olarak yaşanmasıdır. Kaygı uyandıran bilinçdışı duyguların bilinç düzeyine ulaşmasını engellemek amacıyla, histerik kişilik özellikleri gösteren bireylerde gerçek bir organik nedeni bulunmayan baş ağrısı, nefes alma güçlüğü, bayılma ya da felç gibi belirtiler ortaya çıkar. Türkiye’de “stres kaynaklı şikâyet” olarak sıklıkla dile getirilen bu belirtiler, çoğu zaman tıbbi bir nedene dayanmaz.

Çözülme, Duygusal Soyutlanma ve Yapma-Bozma

Çözülme, kaygının aşırı yoğunlaştığı durumlarda kişilik düzeninin bozulması ve savunma mekanizmalarının bilinci, belleği ve hatta kişiliği tümüyle egemenliği altına almasıdır. Kişi bir düş dünyasının içindeymiş gibi aşırı duygusal tepkiler verir, şaşkındır, dramatik davranışlar sergiler ve saçma biçimde durmaksızın konuşur. Bu tür çözülme tepkilerinden sonra kişi, süreçte yaptıklarını veya anlattıklarını hatırlamaz.

Duygusal soyutlanma, bireyin diğer insanlardan bağımsızlık kazanarak iç ve dış ihtiyaçlarının onlar tarafından etkilenmesine karşı önlem almasıdır. Kimileri güvence için para biriktirip bu parayı zevkleri için harcamaz; kimileri ilişkilerde duygusallığa yer vermeyerek düş kırıklığı ve incinmeye karşı kendini korur.

Yapma-bozma mekanizması, toplumun özleştirilen değerlerinin kişiye yüklediği suçluluk, yargılama ve cezalandırma sorumluluğuyla doğrudan ilişkilidir. Birey, onaylanmayacak düşünce ve davranışlardan vazgeçer, eğer böyle bir söz ya da eylem dışa vurulmuşsa ortaya çıkan durumu onarır. Günlük hayatta hatalı davranışlar için dilediğimiz özürler, günaha karşı verilen sadakalar bu mekanizmanın sık karşılaşılan örnekleridir.

Karşıt-Tepki, Neden Bulma ve Yüceltme

Karşıt-tepki oluşturma, suçluluk duygusu yaratan tehlikeli isteklerin baskı altında tutulması güçleştiğinde kişinin bunların tam karşıtı bilinçli tutum ve davranışlar geliştirmesidir. Düşmanca duygular sevgi gösterileriyle, saldırgan istekler sevecenlikle, cinsel istekler ahlak savunuculuğuyla maskelenir. Bu mekanizmaya başvuran kişiler, kendi hayatlarını olduğu gibi yakın çevresinin davranışlarını da baskı altında tutma eğilimindedir; yenilik ve değişime karşı çıkarlar.

Neden bulma, günlük hayatta herkesin kullandığı bir mekanizmadır. Gerçekleştirilememiş arzuların doğurduğu düş kırıklığını yumuşatmak için tasarlanan davranışlara mantıklı ve toplumun onayladığı açıklamalar getirilir. Ancak bu mekanizma kişiyi gereksiz engellenme duygularından korusa da özünde bir kendi kendini aldatma söz konusudur.

Yüceltme, diğer savunma mekanizmalarından farklı bir çalışma prensibine sahiptir; hiçbir karşılık beklemeden, çıkar gözetmeden başkaları için iyilik yapma sürecidir. İlkel eğilim ve istekler doğal amaçlarından çevrilerek toplumca beğenilen etkinliklere dönüştürülür. Şiir yazmak, resim yapmak, yardıma muhtaç insanlara kendini adamak yüceltme çabasının örnekleridir. Tüm başarılı savunma mekanizmaları yüceltme başlığı altında toplanabilir; çünkü yüceltme, kaygıyı üretkenliğe dönüştüren tek stratejidir.

Duygudaşlık, Boyun Eğme ve Hayal Dünyasına Kaçma

Duygudaşlık ve boyun eğme mekanizmalarında kişi, sevgi alışverişinin eşit şartlarda gerçekleşmesi yerine sürekli bir şeyler vererek kendini kabul ettirmeye çalışır ya da tam tersine asalak bir yaşantı sürdürür. Çevresinde sürekli iyi insan olma eğiliminde olanlar kadar, sevgi kazanma umudunu yitirip yalnızca güvenlik sağlamak amacıyla herkese boyun eğen bireyler de vardır. Bu kişilerde sevgiye inançsızlık kesindir ve ayrım gözetmeksizin teslimiyet, bir savunma stratejisine dönüşür.

Hayal dünyasına kaçma ise kaygı verici durumlar karşısında kişinin zihinsel olarak daha emin bir ortama sığınmasıdır. Yoksulluk içindeki bir gencin kendini sürekli zengin biri olarak hayal etmesi, ilişkilerinde mutsuz olan birinin romantik dünyalara dalması bu mekanizmanın tipik örnekleridir. Kısa vadede rahatlama sağlasa da gerçek sorunların çözümünü ertelediğinden çoğu zaman yapıcı bir strateji değildir.

Yoksun Bırakma, Parçalanma ve Benlik Yitimi

Kişisel ilişkilerde verilebilecek en ağır psikolojik cezalardan biri, karşıdaki kişinin varlığından habersiz görünmektir. Kırgınlık ya da öfke anlarında bazı kişiler duygularını doğrudan ifade etmek yerine, muhatabın ihtiyacı olan ilgi ve sevgiyi esirgeyerek öç almaya kalkar. Bu davranış biçimi iki kişi arasındaki sorunu çözmek yerine daha derin yaralar açar; çünkü ilgi ve sevgiden yoksun bırakmak, ilişkinin bitmesi anlamına gelir.

Parçalanma, normal ya da nevrotik düzeyde işleyen savunma mekanizmalarının kaygıyı denetim altına almada yetersiz kaldığı durumlarda benliğin kendini parçalamasıdır. Sonuçta ortaya çıkan ruhsal durum psikoz olarak adlandırılır. Fonksiyonel psikozlar (şizofreni, psikotik duygusal bozukluklar) organik bir beyin zedelenmesine bağlanmazken, organik psikozlar tümör, alkol ya da bunama gibi nedenlerle ortaya çıkar. Psikotik birey toplum içinde sorumluluklarını sürdürebilecek durumda değildir.

Yapıcı İletişim Süreci: Korkularla Yüzleşmek

Tüm bu savunma mekanizmaları, bireyin benliğini koruma girişimi olsa da çoğu zaman sağlıklı iletişimi engeller. Yapıcı iletişim, bireyin önemli gördüğü kişilere karşı duyduğu kızma, kırılma ve rahatsızlık gibi duyguları paylaşarak birbirlerini daha gerçekçi tanımalarını sağlayan bir süreçtir. Olumsuz duyguların varlığı kabul edilmediğinde, yakın ilişki kurulamaz. Ancak pek çok kişi bu duygularını iki temel korku nedeniyle paylaşamaz.

Birincisi, kaybetme korkusudur: Kırgınlık ve kızgınlık gibi duyguların karşı tarafa yansıtılması, önemli görülen kişinin kaybedileceği endişesini doğurur. İkincisi, kötü insan olma korkusudur: İyi ve olgun bir insanın kızmayacağı, kırılmayacağı inancı, bu duyguların bastırılmasına yol açar.

Oysa olumsuz duygular da tıpkı olumlu duygular gibi hayatın ayrılmaz bir parçasıdır. Hayatlarının her parçasını birbirinden saklayan iki kişi gerçek anlamda yakın ilişki kuramaz. Yapıcı iletişimin her aşaması özenle uygulandığında, tartışma yapıcılık amacına ulaşır; herhangi bir aşama atlandığında ise yapıcılık yerini yıkıcılığa bırakır ve iletişim kopukluğu kaçınılmaz hale gelir. Bu yöntem, birçok kez denemenin ardından alışkanlık haline getirilebilir; kazanılan beceri, gerektiğinde bazı aşamaların atlanmasına da olanak tanır.

Sonuç

Savunma mekanizmaları, insan ruhunun kendini koruma refleksi gibidir: Ani gelişen bir tehlike karşısında bireye hızlı bir çözüm sunar. Ancak uzun süre bu reflekslerle hareket etmek, kişinin gerçeklikle bağını zayıflatır, ilişkilerini zedeler ve duygusal olgunlaşmayı engeller. Halkla ilişkiler ve iletişim alanında çalışan profesyoneller için bu mekanizmaları tanımak, yalnızca bireysel farkındalığı değil, aynı zamanda hedef kitlelerin davranışsal dinamiklerini anlamayı da kolaylaştırır. Sağlıklı iletişim, savunma mekanizmalarının ürettiği örüntüleri fark etmekten ve onları yüceltme, yapma-bozma ve yapıcı iletişim gibi olgun stratejilerle dengelemekten geçer. Unutulmamalıdır ki kaygıyı yaratan dürtüyü bastırmak değil, onu toplumca değerli bir amaca dönüştürmek gerçek gelişimin temelidir.

← Tüm Makalelere Dön